عفونت ادراری یکی از عفونت‌های نسبتاً شایع در کودکان است و گاهی، به‌ویژه در نوزادان، بدون علائم واضح بروز می‌کند. ممکن است تنها نشانه بیماری تب، بی‌قراری، کاهش اشتها یا استفراغ باشد. تشخیص و درمان به‌موقع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عفونت درمان‌نشده می‌تواند در برخی کودکان به کلیه‌ها برسد و خطر ایجاد اسکار یا آسیب کلیوی را افزایش دهد.
هر تب در کودک به معنای عفونت ادراری نیست، اما تب بدون علت مشخص، به‌خصوص در نوزادان، نیازمند ارزیابی پزشکی است.
عفونت ادراری چیست؟
دستگاه ادراری شامل کلیه‌ها، حالب‌ها، مثانه و مجرای ادرار است. عفونت ممکن است در قسمت پایینی دستگاه ادراری، یعنی مثانه و مجرا، یا در قسمت بالایی، یعنی کلیه‌ها، ایجاد شود.
انواع عفونت ادراری
– سیستیت: عفونت مثانه که معمولاً با سوزش، تکرر ادرار و درد هنگام ادرار همراه است.
– پیلونفریت: عفونت کلیه که معمولاً با تب، لرز، بی‌حالی، استفراغ یا درد پهلو همراه می‌شود و نیاز به توجه بیشتری دارد.
– باکتریوری بدون علامت: وجود باکتری در ادرار بدون علائم مشخص که تشخیص و درمان آن باید فقط بر اساس ارزیابی پزشک انجام شود.
علائم عفونت ادراری در نوزادان
نوزادان نمی‌توانند محل درد یا سوزش را توضیح دهند؛ بنابراین علائم آن‌ها ممکن است عمومی و غیر اختصاصی باشد:
– تب، به‌ویژه تب بدون علامت تنفسی یا گوارشی
– بی‌قراری و گریه هنگام ادرار کردن
– کاهش اشتها یا بی‌میلی به شیر
– استفراغ یا اسهال
– خواب‌آلودگی یا بی‌حالی غیرعادی
– کاهش وزن‌گیری
– زردی طولانی‌مدت یا تشدیدشونده در برخی نوزادان
– تغییر بوی ادرار
– رنگ‌پریدگی یا بدحال شدن عمومی
در نوزاد کمتر از سه ماه، هر تب باید جدی گرفته شود و بررسی پزشکی آن را نباید به تأخیر انداخت.
علائم عفونت ادراری در کودکان بزرگ‌تر
کودکان بزرگ‌تر معمولاً می‌توانند علائم ادراری را بهتر بیان کنند. نشانه‌های مهم عبارت‌اند از:
– سوزش یا درد هنگام ادرار
– تکرر ادرار یا احساس فوری نیاز به دفع
– دفع مقدار کم ادرار در هر نوبت
– برگشت شب‌ادراری پس از دوره‌ای از کنترل ادرار
– درد زیر شکم یا پهلو
– ادرار تیره، کدر یا بدبو
– وجود خون در ادرار
– تب و لرز
– تهوع و استفراغ
– بی‌اختیاری ادرار جدید
هیچ‌کدام از این علائم به‌تنهایی تشخیص قطعی عفونت ادراری نیستند. برای تأیید، آزمایش ادرار و در بسیاری از موارد کشت ادرار لازم است.
چه کودکانی بیشتر در معرض عفونت ادراری هستند؟
عواملی که خطر عفونت ادراری را افزایش می‌دهند عبارت‌اند از:
– جنس مؤنث، به دلیل کوتاه‌تر بودن مجرای ادرار
– ختنه نشدن در برخی شیرخواران پسر
– یبوست مزمن
– نگه داشتن ادرار برای مدت طولانی
– تخلیه ناقص مثانه
– ناهنجاری‌های مادرزادی دستگاه ادراری
– برگشت ادرار از مثانه به کلیه، یا VUR
– دیابت یا ضعف سیستم ایمنی
– سابقه خانوادگی بیماری‌های کلیوی
– استفاده نادرست از پوشک یا رعایت نکردن بهداشت ناحیه تناسلی
یبوست در کودکان اهمیت ویژه‌ای دارد. تجمع مدفوع می‌تواند به مثانه فشار وارد کند، تخلیه ادرار را مختل کند و احتمال عفونت‌های مکرر را افزایش دهد.
تشخیص عفونت ادراری چگونه انجام می‌شود؟
آزمایش کامل ادرار
در آزمایش ادرار، مواردی مانند گلبول سفید، نیتریت، خون و باکتری بررسی می‌شود. این آزمایش می‌تواند احتمال عفونت را نشان دهد، اما در برخی موارد به‌تنهایی کافی نیست.
کشت ادرار
کشت ادرار برای شناسایی میکروب عامل عفونت و انتخاب آنتی‌بیوتیک مناسب اهمیت دارد. نتیجه کشت معمولاً پس از مدتی آماده می‌شود و باید در کنار علائم کودک و آزمایش کامل ادرار تفسیر شود.
روش صحیح نمونه‌گیری
روش نمونه‌گیری به سن کودک و وضعیت او بستگی دارد:
– در کودکی که کنترل ادرار دارد، نمونه تمیزِ قسمت میانی ادرار گرفته می‌شود.
– در شیرخواران، کیسه ادرار ممکن است برای غربالگری استفاده شود، اما احتمال آلودگی در آن بیشتر است.
– در نوزاد بدحال یا زمانی که تشخیص دقیق اهمیت زیادی دارد، پزشک ممکن است نمونه‌گیری با سوند یا روش استریل دیگر را توصیه کند.
– نمونه باید در ظرف استریل جمع‌آوری و طبق دستور آزمایشگاه سریع تحویل شود.
نمونه ادرار از پوشک برای تشخیص عفونت ادراری قابل اعتماد نیست؛ زیرا احتمال آلودگی و نتیجه کاذب در آن بالاست.
درمان عفونت ادراری در کودکان
درمان به سن کودک، شدت علائم، محل عفونت، نتیجه آزمایش‌ها و وضعیت عمومی او بستگی دارد.
آنتی‌بیوتیک
آنتی‌بیوتیک باید بر اساس نظر پزشک و در صورت امکان با توجه به کشت ادرار انتخاب شود. مقدار دارو باید بر اساس وزن کودک محاسبه شود.
– آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده از بیماری قبلی را استفاده نکنید.
– داروی کودک را با داروی خواهر، برادر یا هم‌سن‌وسال‌ها جایگزین نکنید.
– دوره درمان را بدون هماهنگی پزشک قطع نکنید.
– برای درمان عفونت ادراری از داروهای گیاهی یا آنتی‌بیوتیک خودسرانه استفاده نکنید.
درمان خوراکی یا بستری؟
کودکانی که وضعیت عمومی خوبی دارند و می‌توانند مایعات و دارو را تحمل کنند، معمولاً با درمان خوراکی و پیگیری پزشک درمان می‌شوند. اما در موارد زیر ممکن است بستری یا درمان وریدی لازم باشد:
– سن بسیار پایین، به‌ویژه نوزادان کم‌سن
– بی‌حالی شدید یا بدحال بودن کودک
– استفراغ مکرر و ناتوانی در خوردن دارو
– کم‌آبی بدن
– تب پایدار یا شک به عفونت کلیه
– وجود ناهنجاری شناخته‌شده در دستگاه ادراری
– پاسخ ندادن به درمان اولیه
اقدامات خانگی کمک‌کننده
اقدامات زیر می‌توانند در کنار درمان پزشکی مفید باشند:
– ارائه مایعات کافی متناسب با سن کودک
– تشویق کودک به تخلیه منظم مثانه
– درمان یبوست با برنامه‌ای که پزشک پیشنهاد می‌کند
– تعویض منظم پوشک
– شست‌وشوی ملایم ناحیه تناسلی بدون استفاده افراطی از صابون و مواد معطر
– پاک کردن ناحیه تناسلی دختران از جلو به عقب
– پرهیز از لباس زیر بسیار تنگ یا لباس‌های مرطوب
– تکمیل دوره دارویی و انجام آزمایش پیگیری در صورت توصیه پزشک
آب زغال‌اخته یا فرآورده‌های مشابه ممکن است در برخی افراد بالغ برای کاهش عود عفونت مطرح شوند، اما جایگزین تشخیص و درمان عفونت فعال در کودک نیستند.
آیا هر تب یا بوی بد ادرار نشانه عفونت است؟
خیر. تب می‌تواند به دلیل عفونت‌های تنفسی، گوارشی یا بیماری‌های دیگر ایجاد شود. بوی ادرار نیز ممکن است تحت تأثیر کم‌آبی بدن، برخی غذاها یا ماندن طولانی ادرار تغییر کند.
از طرف دیگر، نبود بوی بد ادرار نیز عفونت را رد نمی‌کند. تشخیص باید بر اساس شرح حال، معاینه و آزمایش مناسب انجام شود.
عفونت ادراری مکرر و بررسی کلیه‌ها
اگر کودک چند بار دچار عفونت ادراری شود، تب‌های ناشناخته داشته باشد یا عفونت همراه با تب بالا ایجاد شود، پزشک ممکن است بررسی‌های تکمیلی را درخواست کند. بسته به شرایط، این بررسی‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
– سونوگرافی کلیه و مجاری ادراری
– اسکن یا بررسی‌های تصویربرداری تخصصی برای تشخیص برگشت ادرار
– بررسی عملکرد کلیه
– ارزیابی یبوست و اختلال عملکرد مثانه
– ارجاع به فوق‌تخصص کلیه کودکان یا اورولوژیست کودکان
همه کودکان مبتلا به یک عفونت ادراری به تصویربرداری گسترده نیاز ندارند. نوع و زمان بررسی باید بر اساس سن، شدت عفونت، نتیجه کشت و سابقه کودک تعیین شود.
چه زمانی مراجعه فوری ضروری است؟
در صورت مشاهده موارد زیر، کودک باید سریع ارزیابی پزشکی شود:
– تب در نوزاد کمتر از سه ماه
– تب بالا همراه با بی‌حالی یا لرز
– استفراغ مکرر یا ناتوانی در نوشیدن مایعات
– کاهش واضح دفعات ادرار
– خشکی دهان، گریه بدون اشک یا سایر نشانه‌های کم‌آبی
– درد شدید پهلو یا کمر
– خون واضح در ادرار
– خواب‌آلودگی غیرعادی یا کاهش سطح هوشیاری
– تشنج
– بدحال شدن سریع کودک
– عفونت‌های ادراری مکرر یا سابقه بیماری کلیوی
پرسش‌های متداول
آیا عفونت ادراری در کودکان بدون تب هم رخ می‌دهد؟
بله. عفونت مثانه ممکن است بدون تب و با علائمی مانند سوزش، تکرر ادرار یا درد زیر شکم بروز کند. با این حال، تب بالا بیشتر احتمال درگیری کلیه را مطرح می‌کند.
آیا مصرف مایعات زیاد عفونت ادراری را درمان می‌کند؟
بهتر ادرار کمک می‌کنند، اما عفون بهتر ادرار کمک می‌کنند، اما عفونت باکتریایی را درمان نمی‌کنند. در صورت تأیید عفونت، درمان باید طبق نظر پزشک انجام شود.
آیا برای هر عفونت ادراری باید سونوگرافی انجام شود؟
خیر. نیاز به سونوگرافی و سایر بررسی‌ها به سن کودک، شدت عفونت، تب‌دار بودن، پاسخ به درمان و احتمال ناهنجاری دستگاه ادراری بستگی دارد.
آیا عفونت ادراری باعث شب‌ادراری می‌شود؟
گاهی عفونت ادراری می‌تواند موجب شروع ناگهانی یا تشدید شب‌ادراری شود. اگر کودکی پس از مدتی کنترل ادرار دوباره دچار شب‌ادراری، سوزش یا تکرر ادرار شده است، باید بررسی شود.
آیا عفونت ادراری از پوشک ایجاد می‌شود؟
خود پوشک مستقیماً عامل عفونت نیست، اما ماندن طولانی‌مدت پوشک مرطوب، شست‌وشوی نامناسب و انتقال آلودگی مدفوع می‌تواند خطر عفونت را افزایش دهد.
عفونت ادراری در کودکان گاهی با نشانه‌های واضح ادراری و گاهی تنها با تب، بی‌قراری یا کاهش اشتها ظاهر می‌شود. تشخیص صحیح به آزمایش ادرار و در بسیاری از موارد کشت ادرار نیاز دارد. درمان خودسرانه، نمونه‌گیری نادرست یا قطع زودهنگام آنتی‌بیوتیک می‌تواند موجب عود بیماری یا تأخیر در تشخیص مشکلات زمینه‌ای شود.
اگر کودک شما تب بی‌دلیل، سوزش ادرار، تغییر الگوی ادرار، شب‌ادراری جدید یا عفونت‌های مکرر دارد، برای ارزیابی تخصصی به متخصص اطفال مراجعه کنید. در مطب دکتر طالبی‌پور در خیابان امیرکبیر تهران، وضعیت رشد، علائم بالینی ویرکبیر تهران، وضعیت رشد، علائم بالینی و سابق آزمایش‌ها و پیگیری‌های لازم پیشنهاد خواهد شد.
برای دریافت نوبت و مشاوره تخصصی درباره تب بی‌دلیل، عفونت ادراری و سلامت کلیه کودک، [ برای رزرو نوبت معاینه حضوری یا مشاوره با دکتر طالبی‌پور کلیک کنید ].
